Tai bị ù, nặng hoặc đau khi máy bay hạ cánh là vì áp suất không khí trong khoang tăng dần theo độ cao giảm, trong khi khoảng không khí nằm sau màng nhĩ chưa kịp tăng theo. Màng nhĩ bị đẩy lõm vào trong nên tai nghe như có bông nhét. Cách giảm hiệu quả nhất là giúp không khí đi qua vòi nhĩ vào tai giữa bằng những động tác nuốt, ngáp, nhai, uống từng ngụm nhỏ, bắt đầu ngay khi máy bay bắt đầu giảm độ cao chứ không đợi đến lúc chạm đất.
Với đa số người khoẻ, cảm giác ù tan đi trong vài phút đến vài giờ sau khi xuống máy bay. Nếu đau dữ dội, chảy dịch hoặc máu ở tai, chóng mặt, hay ù tai kéo dài qua một hai ngày mà không đỡ, đó là lúc nên gặp bác sĩ tai mũi họng. Phần dưới giải thích cơ chế cho dễ hiểu, các động tác làm được ngay trên ghế, cách chuẩn bị khi đang cảm cúm và những dấu hiệu không nên chờ thêm.
Vì sao tai bị ù khi máy bay lên xuống
Tai giữa là một khoang nhỏ chứa không khí, nằm ngay sau màng nhĩ. Khoang này thông với vùng họng phía sau mũi qua một ống hẹp gọi là vòi nhĩ, còn hay được gọi theo tên gốc là vòi Eustache. Bình thường vòi nhĩ đóng, chỉ mở ra trong tích tắc mỗi khi bạn nuốt hoặc ngáp. Mỗi lần mở như vậy, áp suất trong tai giữa được san cho bằng với áp suất bên ngoài. Trên mặt đất, áp suất xung quanh gần như không đổi nên chúng ta không bao giờ để ý tới việc này.
Trên máy bay thì khác. Khoang hành khách được điều áp, nhưng không giữ đúng bằng áp suất mặt đất: khi bay ở độ cao hành trình, áp suất trong khoang thường tương đương với việc đứng trên một ngọn núi cao khoảng hai nghìn mét. Lúc máy bay leo lên, áp suất trong khoang giảm dần; lúc máy bay hạ xuống, áp suất trong khoang tăng dần trở lại mức mặt đất. Sự thay đổi ấy diễn ra trong khoảng hai mươi đến ba mươi phút, đủ nhanh để tai giữa bị lệch so với bên ngoài nếu vòi nhĩ không mở kịp.
Khi áp suất hai bên màng nhĩ chênh nhau, màng nhĩ bị căng phồng ra hoặc lõm vào. Màng nhĩ căng thì rung kém, âm thanh nghe như vọng từ xa, có khi nghe rõ cả tiếng thở và tiếng tim của chính mình. Chênh lệch lớn hơn thì gây đau nhói, đau âm ỉ sâu trong tai. Người y học gọi tình trạng này là chấn thương áp lực ở tai, ở mức nhẹ nó rất phổ biến và tự hết, nhưng ở mức nặng có thể làm tụ dịch hoặc rách màng nhĩ.
Vì sao lúc hạ cánh thường khó chịu hơn lúc cất cánh
Nhiều người để ý rằng lúc cất cánh tai chỉ hơi lụp bụp rồi thôi, còn lúc hạ cánh mới thật sự ù và đau. Điều này có lý do rõ ràng nằm ở hình dạng của vòi nhĩ. Khi máy bay leo cao, áp suất bên ngoài giảm, không khí trong tai giữa giãn ra và tự đẩy qua vòi nhĩ để thoát xuống họng. Chiều đi ra này dễ, vì vòi nhĩ giống một cái van mở theo hướng từ tai xuống họng khi có lực đẩy từ phía trong.
Khi máy bay hạ xuống, việc phải làm là ngược lại: không khí từ họng phải đi ngược lên vòi nhĩ để bơm vào tai giữa. Vòi nhĩ không tự mở theo chiều này. Nếu bạn không nuốt hay ngáp, phần cuối vòi nhĩ ở họng bị hút xẹp lại, càng chênh nhiều càng khó mở. Đó là lý do có người ngủ say suốt giai đoạn hạ độ cao, tỉnh dậy lúc bánh xe chạm đất thì tai đã đau, nuốt mấy lần cũng không thông.
Một yếu tố nữa là thời gian. Giai đoạn hạ độ cao của một chuyến bay nội địa thường kéo dài khoảng hai mươi đến ba mươi phút trước khi chạm đất, và phi công thường thông báo sớm. Đó chính là khoảng thời gian bạn nên chủ động làm các động tác giúp tai cân bằng, mỗi lúc một ít, thay vì dồn tất cả vào vài phút cuối. Làm sớm và đều thì vòi nhĩ không bao giờ bị xẹp hẳn, tai giữ được cân bằng gần như suốt quãng đường xuống.
Các cách giảm ù tai làm được ngay trên ghế
Nuốt nhiều lần. Mỗi lần nuốt là một lần vòi nhĩ mở. Uống từng ngụm nước nhỏ, ngậm một viên kẹo cứng hoặc nhai kẹo cao su sẽ khiến bạn nuốt thường xuyên hơn mà không phải cố. Đây là cách đơn giản và an toàn nhất, nên bắt đầu ngay khi tiếp viên thông báo máy bay chuẩn bị hạ độ cao.
Ngáp, kể cả ngáp giả. Động tác há miệng rộng như ngáp kéo căng các cơ quanh vòi nhĩ, giúp ống mở rộng hơn so với khi nuốt. Nhiều người thấy tai "tách" một tiếng ngay sau một cái ngáp sâu, đó là dấu hiệu không khí đã đi vào tai giữa.
Cử động hàm. Đẩy hàm dưới ra trước rồi kéo về, hoặc lắc nhẹ sang hai bên, cũng có tác dụng tương tự với một số người. Cách này kín đáo, làm được khi đang nói chuyện hay xem phim.
Bịt mũi thổi nhẹ. Ngậm miệng, bóp nhẹ hai cánh mũi rồi thổi hơi rất nhẹ như đang cố thở ra bằng mũi, cho tới khi nghe tai lụp bụp. Điểm mấu chốt là nhẹ: thổi mạnh có thể làm tổn thương tai trong. Nếu thổi nhẹ không thông thì đừng tăng lực, quay lại nuốt và ngáp. Người đang cảm, chảy mũi nhiều nên cẩn thận với cách này vì có thể đẩy dịch mũi vào tai.
Không ngủ lúc hạ độ cao. Nếu chuyến bay dài và bạn định ngủ, nhờ người đi cùng gọi dậy khi máy bay bắt đầu hạ, hoặc đặt báo thức rung theo giờ dự kiến đến trừ đi khoảng bốn mươi phút. Lúc ngủ chúng ta nuốt rất ít.
Đang cảm, nghẹt mũi, viêm xoang thì chuẩn bị thế nào
Người đang sổ mũi, nghẹt mũi, viêm mũi dị ứng hoặc viêm xoang có niêm mạc quanh lỗ vòi nhĩ bị sưng. Lỗ vốn đã hẹp nay càng hẹp, nuốt hay ngáp cũng khó làm nó mở. Đây là nhóm dễ bị đau tai nhất khi bay, và cũng là nhóm dễ bị tụ dịch tai giữa sau chuyến bay. Nếu bạn đang có các triệu chứng này mà sắp có chuyến bay, việc đầu tiên nên làm là hỏi bác sĩ hoặc dược sĩ trước ngày bay.
Bác sĩ có thể khám xem mũi họng đang sưng tới mức nào, cân nhắc có nên dùng thuốc hỗ trợ thông mũi hay không, dùng loại nào, vào lúc nào trước khi hạ cánh cho có tác dụng. Một số loại thuốc thông mũi không hợp với người có bệnh tim mạch, tăng huyết áp, tăng nhãn áp, phụ nữ có thai hoặc trẻ nhỏ, nên đây là việc cần người có chuyên môn quyết định chứ không nên tự mua dùng theo lời mách.
Trường hợp đang viêm tai giữa cấp, đau tai sẵn từ dưới đất, hoặc vừa phẫu thuật tai, mũi, xoang, bác sĩ có thể khuyên hoãn chuyến bay. Đổi ngày bay tốn công, nhưng một chiếc màng nhĩ bị tổn thương còn tốn công hơn nhiều. Nếu buộc phải bay, hãy mang theo nước uống, kẹo ngậm và chủ động làm các động tác cân bằng áp suất sớm hơn người khác, ngay từ khi máy bay bắt đầu giảm độ cao. Xì mũi nhẹ từng bên trước khi hạ độ cao cũng giúp đường thở thông thoáng hơn.
Ù tai sau khi xuống máy bay: bao lâu là bình thường
Phần lớn trường hợp tai trở lại bình thường khá nhanh. Bảng dưới giúp bạn tự phân biệt mức thường gặp với mức cần đi khám. Đây là mốc tham khảo cho người lớn khoẻ mạnh, không thay cho ý kiến bác sĩ.
| Biểu hiện | Thường gặp | Nên làm gì |
|---|---|---|
| Tai hơi ù, nghe như cách một lớp bông | Hết sau vài phút đến vài giờ | Tiếp tục nuốt, ngáp, uống nước; tránh lặn, tránh bay chuyến tiếp ngay nếu có thể |
| Ù kèm cảm giác nặng tai, nghe kém một bên | Có thể kéo dài tới một hai ngày, nhất là khi đang cảm | Theo dõi; nếu sang ngày thứ hai không đỡ thì đi khám tai mũi họng |
| Đau tai dữ dội, đau tăng dần | Không nên coi là bình thường | Đi khám sớm, không tự nhỏ thuốc vào tai |
| Chảy dịch, chảy máu ở tai, chóng mặt, buồn nôn, ù kèm tiếng rít liên tục | Dấu hiệu cần khám ngay | Đến cơ sở y tế trong ngày, kể rõ vừa đi máy bay |
Trong lúc chờ tai thông, đừng ngoáy tai, đừng dùng tăm bông chọc sâu và đừng tự nhỏ dầu hay thuốc nhỏ tai không rõ loại. Nếu có chuyến bay tiếp theo trong vài ngày tới mà tai vẫn ù, hãy hỏi bác sĩ trước khi bay chặng sau, vì bay thêm một lần nữa khi tai giữa chưa hồi phục có thể làm tình trạng nặng hơn.
Trẻ nhỏ, người cao tuổi và người hay bị đau tai
Trẻ nhỏ có vòi nhĩ ngắn, nằm ngang và hẹp hơn người lớn, lại không biết chủ động nuốt hay ngáp, nên dễ bị đau tai và thường thể hiện bằng cách khóc. Cho trẻ bú, uống nước hoặc ngậm núm vú giả trong lúc máy bay hạ độ cao là cách nhiều bố mẹ áp dụng. Chủ đề này có bài riêng trong mục trẻ em và người cao tuổi đi máy bay của trang, ở đây chỉ nhắc nguyên tắc: bắt đầu sớm và giữ cho trẻ thức trong giai đoạn hạ cánh nếu có thể.
Người cao tuổi đôi khi nghe kém sẵn, ù tai thêm một chút cũng khiến họ khó nghe thông báo trên khoang hoặc lời hướng dẫn ở sân bay. Người đi cùng nên nhắc ông bà uống nước, ngậm kẹo trong lúc hạ cánh và chú ý nói rõ, nhìn thẳng khi trao đổi sau chuyến bay. Ai đang dùng máy trợ thính có thể hỏi bác sĩ hoặc nơi cấp máy về việc có nên tháo máy trong lúc máy bay lên xuống hay không.
Có những người lần nào bay cũng đau tai dù khoẻ mạnh. Nguyên nhân có thể là vòi nhĩ hoạt động kém bẩm sinh, viêm mũi dị ứng âm thầm, hoặc vách ngăn mũi lệch. Nếu bạn thuộc nhóm này, một buổi khám tai mũi họng trước mùa đi lại nhiều là đáng làm. Bác sĩ có thể tìm ra nguyên nhân và gợi ý cách chuẩn bị riêng cho bạn, kể cả các loại nút tai có van giảm tốc độ thay đổi áp suất mà một số người dùng thấy dễ chịu hơn.
Câu hỏi thường gặp
Nhai kẹo cao su có thật sự giúp giảm ù tai khi đi máy bay không?
Có giúp, vì nhai kẹo làm bạn tiết nước bọt và nuốt nhiều hơn, mỗi lần nuốt là một lần vòi nhĩ mở ra cho không khí đi vào tai giữa. Tác dụng tốt nhất khi bắt đầu nhai từ lúc máy bay chuẩn bị hạ độ cao, không phải đợi tới khi tai đã đau.
Tai bị ù sau khi đi máy bay bao lâu thì hết?
Với người khoẻ, ù nhẹ thường hết sau vài phút đến vài giờ. Nếu đang cảm hoặc nghẹt mũi, cảm giác nặng tai có thể kéo dài một hai ngày. Quá hai ngày không đỡ, hoặc có đau dữ dội, chảy dịch, chóng mặt thì nên đi khám tai mũi họng.
Đang bị cảm, sổ mũi có nên đi máy bay không?
Nhiều người cảm nhẹ vẫn bay được nhưng dễ đau tai hơn khi hạ cánh. Nên hỏi bác sĩ hoặc dược sĩ trước ngày bay để được khám mũi họng và tư vấn cách chuẩn bị. Nếu đang viêm tai giữa hoặc đau tai sẵn, bác sĩ có thể khuyên hoãn chuyến.
Bịt mũi thổi hơi để thông tai có an toàn không?
Cách này an toàn khi thổi thật nhẹ, chỉ đủ để nghe tai lụp bụp. Thổi mạnh có thể làm tổn thương tai. Nếu thổi nhẹ mà tai không thông thì dừng lại, chuyển sang nuốt, ngáp, uống nước, và đừng cố tăng lực.
Có nên ngủ trong lúc máy bay hạ cánh không?
Nên tránh ngủ say trong giai đoạn hạ độ cao, vì khi ngủ chúng ta nuốt rất ít nên tai không kịp cân bằng áp suất. Có thể nhờ người đi cùng gọi dậy hoặc đặt báo thức rung trước giờ đến khoảng bốn mươi phút.
Đau tai sau chuyến bay có tự nhỏ thuốc được không?
Không nên tự nhỏ thuốc hay dầu vào tai khi chưa được khám, vì không biết màng nhĩ có bị tổn thương hay không. Nếu đau nhiều hoặc kéo dài, hãy đến bác sĩ tai mũi họng và kể rõ là vừa đi máy bay để được kiểm tra đúng chỗ.