Sợ đi máy bay là cảm giác rất nhiều người có, kể cả những người đi công tác thường xuyên, và nó không nói lên điều gì về sự yếu đuối. Phần lớn nỗi sợ đến từ việc không hiểu những gì đang xảy ra quanh mình: một tiếng rít lạ, một cú hẫng nhẹ sau khi cất cánh, một lần máy bay nghiêng. Khi đã biết đâu là âm thanh và chuyển động bình thường của một chuyến bay, cộng với vài kỹ thuật thở và tập trung đơn giản, đa số người thấy chuyến đi nhẹ nhõm hơn hẳn.
Nếu nỗi sợ lớn tới mức bạn bỏ chuyến, mất ngủ nhiều ngày trước khi bay hoặc hoảng loạn trên khoang, thì đó là lúc nên nhờ đến chuyên gia tâm lý. Bài này đi từ việc gọi tên nỗi sợ, giải thích các tiếng động theo từng giai đoạn chuyến bay, chuẩn bị ở nhà, kỹ thuật giữ bình tĩnh tại ghế, cho tới cách nhờ tổ bay và người đi cùng hỗ trợ.
Nỗi sợ bay đến từ đâu
Mỗi người sợ một kiểu. Có người sợ độ cao, nghĩ tới chuyện mình đang ở giữa trời là thấy chân tay bủn rủn. Có người sợ không gian kín, cửa khoang đóng lại là thấy ngột ngạt. Có người sợ mất kiểm soát, vì trên ô tô mình còn có thể bảo tài xế dừng lại, còn trên máy bay thì không. Có người từng gặp một chuyến bay rung lắc mạnh và từ đó mỗi lần nghe tiếng động cơ là nhớ lại. Lại có người chưa bay bao giờ nhưng xem quá nhiều hình ảnh dữ dội trên mạng.
Gọi được tên nỗi sợ của mình là bước đầu tiên, vì cách đối phó với từng loại khác nhau. Người sợ không gian kín thường dễ chịu hơn ở ghế lối đi, nơi có thể nhìn dọc khoang. Người sợ mất kiểm soát thường bình tĩnh hơn khi hiểu được ai đang làm gì, vì sao máy bay lại làm như vậy. Người sợ vì ký ức cũ có thể cần thêm thời gian và sự hỗ trợ chuyên môn.
Một điều đáng biết là cơ thể không phân biệt được giữa nguy hiểm thật và nguy hiểm tưởng tượng. Khi bạn lo, tim đập nhanh, thở gấp, tay vã mồ hôi, và chính những cảm giác ấy lại khiến bạn tin rằng có chuyện gì đó không ổn. Hiểu rằng đây là phản ứng tự nhiên của cơ thể chứ không phải tín hiệu của nguy hiểm giúp bạn bớt bị cuốn theo nó.
Các tiếng động bình thường theo từng giai đoạn chuyến bay
Máy bay là một cỗ máy lớn với nhiều hệ thống chuyển động, nên phát ra nhiều âm thanh. Bảng dưới liệt kê những tiếng động hay làm người sợ bay giật mình, cùng ý nghĩa thường gặp. Mỗi dòng máy bay có âm thanh khác nhau đôi chút.
| Lúc nào | Bạn nghe hoặc cảm thấy | Thường là gì |
|---|---|---|
| Trước khi lăn bánh | Tiếng rít, tiếng sủa ngắt quãng dưới sàn | Hệ thống thuỷ lực được kiểm tra, các bơm hoạt động; trên một số dòng máy bay nghe khá rõ |
| Khi chạy đà | Động cơ gầm lớn, thân máy bay rung theo mặt đường băng | Động cơ tăng lực đẩy, bánh xe lăn qua các mối nối trên đường băng |
| Ngay sau khi rời mặt đất | Tiếng cộc, tiếng ù rồi im dưới sàn | Càng bánh xe được thu lên và cửa khoang càng đóng lại |
| Vài phút sau khi cất cánh | Tiếng động cơ nhỏ đi, cảm giác hơi hẫng như rơi | Phi công giảm lực đẩy sau giai đoạn cất cánh, máy bay vẫn tiếp tục leo cao |
| Khi chuẩn bị hạ cánh | Tiếng rè rè ở cánh, máy bay như chậm lại | Cánh tà và các tấm trên cánh được mở ra để bay chậm an toàn |
| Sau khi chạm đất | Tiếng gầm lớn, người bị đẩy về phía trước | Động cơ đảo chiều lực đẩy và phanh để giảm tốc trên đường băng |
Tiếng chuông kêu ngắn trên khoang thường là tín hiệu liên lạc giữa buồng lái và tiếp viên, hoặc đèn thắt dây an toàn vừa bật, tắt. Nó không phải báo động. Nếu có việc cần hành khách làm, tổ bay sẽ thông báo rõ ràng bằng lời.
Những chuyển động khiến người sợ bay giật mình
Cú hẫng nhẹ vài phút sau khi cất cánh là chuyển động làm nhiều người sợ nhất. Lúc này máy bay vừa giảm lực đẩy từ mức cất cánh xuống mức leo cao, đồng thời góc leo có thể thay đổi một chút. Cơ thể bạn đang quen với lực ép vào lưng ghế, lực đó giảm đi đột ngột nên có cảm giác như rơi. Thực ra máy bay vẫn đang lên cao, chỉ là lên chậm hơn.
Máy bay nghiêng khi rẽ là chuyện bình thường, góc nghiêng trên chuyến bay chở khách thường được giữ ở mức vừa phải để hành khách dễ chịu. Nhìn ra cửa sổ thấy mặt đất nghiêng hẳn đi trông có vẻ đáng sợ, nhưng ly nước trên bàn trước mặt bạn vẫn đứng yên, vì lực khi rẽ ép mọi thứ xuống sàn đúng như khi máy bay bay thẳng.
Rung lắc khi bay qua mây hoặc qua vùng không khí không ổn định được gọi là nhiễu động, có bài riêng giải thích kỹ trong mục này. Điều cần nhớ ở đây: máy bay được thiết kế để chịu được những lực lớn hơn nhiều so với nhiễu động thường gặp, và phi công có thông tin dự báo để tránh hoặc đổi độ cao. Việc bạn cần làm khi rung lắc chỉ là ngồi yên và giữ dây an toàn cài.
Lúc hạ cánh, nếu máy bay đang xuống rồi bất ngờ tăng ga bay lên lại, đó là bay vòng lại để tiếp cận lần nữa. Đây là thủ tục bình thường khi chưa đủ điều kiện hạ cánh lần đầu, phi công được huấn luyện và luyện tập thường xuyên cho tình huống này.
Chuẩn bị từ ở nhà để chuyến bay nhẹ nhàng hơn
Nỗi sợ thường tăng lên trong những ngày chờ bay, và những thứ nhỏ trong khâu chuẩn bị giúp giảm bớt áp lực đáng kể.
- Chọn chuyến bay vào giờ bạn tỉnh táo, tránh chuyến quá sớm phải dậy lúc nửa đêm hoặc chuyến khuya khi đã mệt. Mệt mỏi làm lo lắng tăng lên.
- Chọn ghế phù hợp với kiểu sợ của mình: ghế lối đi cho người sợ không gian kín, ghế khu vực cánh cho người sợ rung lắc, ghế phía trước để xuống máy bay nhanh.
- Ra sân bay sớm để không phải vội. Chạy hớt hải qua cửa an ninh rồi lên máy bay với tim đập thình thịch là khởi đầu tệ cho người vốn đã lo.
- Ngủ đủ đêm trước khi bay, hạn chế cà phê đậm và nước tăng lực trong ngày bay vì chúng làm tim đập nhanh, dễ nhầm với cảm giác hoảng.
- Chuẩn bị sẵn thứ để làm trên khoang: một bộ phim đã tải về, sách, nhạc, tập ghi chép. Đầu óc có việc thì ít quay về nỗi sợ.
- Tránh xem tin tức, video về sự cố hàng không trong những ngày trước chuyến bay. Những hình ảnh ấy không giúp bạn an toàn hơn mà chỉ làm nỗi lo lớn lên.
Nếu có thể, hãy đi chuyến đầu tiên cùng một người bình tĩnh mà bạn tin tưởng, và nói trước với họ rằng mình hay lo khi bay để họ biết cách giúp.
Kỹ thuật giữ bình tĩnh ngay tại ghế
Thở chậm, thở ra dài. Hít vào bằng mũi đếm chậm đến bốn, giữ một nhịp, thở ra bằng miệng đếm đến sáu. Lặp lại vài phút. Thở ra dài hơn hít vào giúp nhịp tim chậm lại, đây là kỹ thuật đơn giản nhưng hiệu quả với nhiều người.
Đặt chân xuống sàn, tay lên đùi. Cảm nhận bàn chân chạm sàn, lưng tựa ghế, tay đặt trên đùi. Gọi tên trong đầu năm thứ mình nhìn thấy, bốn thứ mình chạm được, ba âm thanh mình nghe. Việc này kéo sự chú ý từ những suy nghĩ đáng sợ về với hiện tại.
Nhìn tiếp viên. Tiếp viên bay hằng ngày và họ biết rõ chuyến bay đang diễn ra thế nào. Nếu họ vẫn đi lại, phục vụ, trò chuyện bình thường, đó là dấu hiệu mọi thứ đang ổn.
Siết rồi thả cơ. Siết chặt bàn tay, bắp chân, vai trong vài giây rồi thả lỏng hoàn toàn. Làm lần lượt từng nhóm cơ. Cơ thể căng cứng vì lo sẽ dịu lại theo.
Chia chuyến bay thành từng chặng nhỏ. Thay vì nghĩ tới hai tiếng phía trước, hãy nghĩ tới chặng kế tiếp: qua giai đoạn leo cao, chờ đèn thắt dây tắt, xong bữa ăn, xem hết một bộ phim. Mỗi chặng xong là một mốc nhỏ để thấy mình đã đi được bao xa.
Nhờ tổ bay, người đi cùng và khi nào cần chuyên gia
Bạn cứ nói nhỏ với tiếp viên lúc lên máy bay rằng mình hay sợ khi bay. Đây là điều tiếp viên gặp rất thường xuyên. Họ có thể ghé qua hỏi thăm trong chuyến bay, giải thích một tiếng động lạ, hoặc báo trước khi sắp có rung lắc. Một câu đơn giản như "em hơi sợ đi máy bay, nếu có rung lắc chị báo giúp em một tiếng nhé" là đủ. Người đi cùng cũng nên biết để không đùa cợt về chuyện máy bay rơi hay chọc ghẹo khi bạn đang căng thẳng.
Không nên tự dùng thuốc an thần, thuốc ngủ hay uống rượu để quên nỗi sợ. Rượu bia làm mất nước, khiến sau chuyến bay mệt hơn, và ở trạng thái say, phản ứng của bạn với các tình huống trên khoang kém đi. Thuốc an thần, thuốc ngủ chỉ dùng khi có bác sĩ kê sau khi đã khám và biết rõ sức khoẻ của bạn.
Nếu nỗi sợ khiến bạn bỏ chuyến, từ chối cơ hội việc làm, không về quê được, hoặc lên máy bay là hoảng loạn, khó thở, đó là lúc nên tìm gặp chuyên gia tâm lý. Liệu pháp nhận thức hành vi và phương pháp tiếp xúc dần là những cách được dùng phổ biến cho chứng sợ bay. Ở một số nơi có các khoá học vượt qua nỗi sợ bay, có phi công và chuyên gia tâm lý cùng hướng dẫn. Đó không phải chuyện xấu hổ, mà là cách để bạn đi lại tự do hơn.
Câu hỏi thường gặp
Sợ đi máy bay có phải là bệnh không?
Sợ ở mức hồi hộp, lo lắng là cảm giác rất phổ biến, không phải bệnh. Khi nỗi sợ lớn tới mức bỏ chuyến, mất ngủ nhiều ngày hoặc hoảng loạn trên khoang, nó có thể là một dạng ám ảnh sợ cần chuyên gia tâm lý hỗ trợ.
Vì sao sau khi cất cánh vài phút lại có cảm giác máy bay bị rơi?
Đó là lúc phi công giảm lực đẩy từ mức cất cánh xuống mức leo cao. Lực ép vào lưng ghế giảm đột ngột nên bạn thấy hẫng, nhưng máy bay vẫn đang tiếp tục lên cao, chỉ lên chậm hơn trước.
Ngồi chỗ nào trên máy bay đỡ sợ hơn?
Người sợ không gian kín thường dễ chịu ở ghế lối đi. Người sợ rung lắc nên chọn ghế gần cánh vì đó là chỗ ít chao đảo nhất. Ghế phía trước giúp xuống máy bay nhanh hơn, phù hợp với người muốn rời khoang sớm.
Có nên uống rượu hoặc thuốc ngủ để bớt sợ khi bay không?
Không nên. Rượu bia làm mất nước và khiến bạn mệt hơn sau chuyến bay. Thuốc ngủ, thuốc an thần chỉ dùng khi có bác sĩ kê sau khi khám. Kỹ thuật thở chậm và chuẩn bị tốt là cách an toàn để bắt đầu.
Có nên nói với tiếp viên là mình sợ bay không?
Nên nói. Tiếp viên gặp hành khách sợ bay thường xuyên và có thể hỏi thăm, giải thích tiếng động lạ hoặc báo trước khi sắp rung lắc. Chỉ cần một câu ngắn khi lên máy bay là họ hiểu.
Tiếng chuông kêu trên khoang có nghĩa là có chuyện không ổn?
Không. Tiếng chuông ngắn thường là tín hiệu liên lạc giữa buồng lái và tiếp viên, hoặc báo đèn thắt dây an toàn vừa bật, tắt. Khi cần hành khách làm gì, tổ bay sẽ thông báo rõ ràng bằng lời.