Say máy bay xảy ra khi tai trong cảm nhận máy bay đang chao, nghiêng, lên xuống, trong khi mắt chỉ thấy lưng ghế phía trước đứng yên. Não nhận hai tín hiệu trái ngược nên sinh ra buồn nôn, vã mồ hôi, chóng mặt. Cách giảm hiệu quả là làm cho hai tín hiệu ấy bớt vênh nhau: chọn ghế ở khu vực cánh, nhìn ra xa hoặc nhắm mắt thay vì đọc, ăn nhẹ trước chuyến bay, tránh đồ nhiều dầu mỡ và rượu bia, bật luồng gió mát hướng vào mặt.
Phần lớn người hay say xe say tàu cũng dễ say máy bay, nhưng máy bay thường êm hơn ô tô đường đèo nên nhiều người thấy dễ chịu hơn họ nghĩ. Thuốc chống say có tác dụng với nhiều người nhưng có tác dụng phụ và không hợp với mọi người, nên cần hỏi bác sĩ hoặc dược sĩ chứ không tự chọn. Bài này đi lần lượt từ chuẩn bị ở nhà, chọn ghế, ăn uống, cách ngồi trên khoang cho tới lúc thấy buồn nôn thật thì xử lý thế nào.
Vì sao người ta bị say máy bay
Cơ thể giữ thăng bằng nhờ ba nguồn thông tin: tai trong cho biết đầu đang nghiêng hay chuyển động, mắt cho biết cảnh vật xung quanh, còn cơ và khớp cho biết tư thế của tay chân. Bình thường ba nguồn này khớp nhau. Khi ngồi trên máy bay, tai trong cảm nhận rõ lúc máy bay nghiêng để rẽ, lúc nâng lên hạ xuống vì nhiễu động, nhưng mắt lại thấy khoang hành khách đứng yên vì mọi thứ trong khoang chuyển động cùng bạn. Não nhận hai bản tin không giống nhau và phản ứng bằng cảm giác khó chịu.
Các biểu hiện thường đến theo trình tự: đầu tiên là ngáp nhiều, thấy nóng người hoặc lạnh toát, da tái, sau đó vã mồ hôi, chảy nhiều nước bọt, đau đầu nhẹ, buồn nôn và cuối cùng là nôn. Nhận ra sớm ở giai đoạn ngáp và vã mồ hôi giúp bạn kịp xử lý trước khi buồn nôn nặng lên.
Không phải ai cũng say như nhau. Trẻ em lớn, phụ nữ đang mang thai, người hay đau nửa đầu, người từng say xe say tàu thường dễ bị hơn. Mệt mỏi, thiếu ngủ, đói hoặc quá no, lo lắng trước chuyến bay đều làm ngưỡng chịu đựng giảm xuống. Tin tốt là cơ thể có khả năng thích nghi: nhiều người đi máy bay thường xuyên thấy ít say dần theo thời gian, và chuyến bay êm vào buổi sáng sớm thường dễ chịu hơn chuyến bay chiều trong mùa nóng.
Chọn chỗ ngồi ít say nhất
Ghế khu vực cánh. Máy bay giống một cái bập bênh mà trục xoay nằm gần cánh. Khi máy bay chúi lên chúi xuống, phần mũi và phần đuôi dịch chuyển nhiều nhất, còn khu vực cánh dịch chuyển ít nhất. Ngồi gần cánh là cách đơn giản nhất để giảm cảm giác chao đảo.
Tránh các hàng cuối. Hàng cuối khoang thường rung lắc rõ hơn khi gặp nhiễu động, lại gần bếp và nhà vệ sinh nên nhiều mùi thức ăn, mùi hoá chất, người đi lại liên tục. Đây là chỗ người hay say nên tránh.
Ghế cạnh cửa sổ nếu bạn muốn nhìn ra xa. Nhìn đường chân trời hoặc tầng mây xa giúp mắt thấy được chuyển động thật của máy bay, khớp với cảm nhận của tai trong. Tuy nhiên khi bay trong mây, ngoài cửa sổ chỉ là một màu trắng, lúc ấy nhắm mắt có ích hơn.
Ghế lối đi nếu bạn cần ra vào. Người hay buồn nôn đôi khi muốn được đứng dậy, đi ra nhà vệ sinh mà không phải xin hai người bên cạnh đứng lên. Ghế lối đi gần khu vực cánh là một lựa chọn cân bằng.
Chiều đi hướng về phía trước. Trên một số máy bay có ghế quay ngược, nhưng trên phần lớn chuyến bay phổ thông mọi ghế đều quay về phía trước. Nếu được chọn, hãy ngồi quay về hướng máy bay bay tới.
Ăn uống trước và trong chuyến bay
Đi máy bay với cái bụng đói meo hay với cái bụng căng cứng đều làm buồn nôn dễ đến hơn. Mức hợp lý là một bữa nhẹ khoảng một đến hai tiếng trước giờ lên máy bay: cơm, cháo, bánh mì, bánh quy nhạt, chuối, những món dễ tiêu, ít dầu mỡ. Tránh đồ chiên rán, món nhiều gia vị cay, món có mùi nặng, sữa béo nếu bạn vốn dễ đầy bụng, và đặc biệt tránh rượu bia vì chúng làm tai trong nhạy hơn và làm mất nước.
Trên máy bay, không khí trong khoang rất khô. Uống nước lọc từng ngụm nhỏ đều đặn tốt hơn uống một hơi nhiều. Nước có ga làm đầy bụng, một số người thấy dễ ợ và khó chịu hơn. Cà phê đậm có thể khiến người đang lo lắng thêm bồn chồn. Nếu được phục vụ suất ăn, bạn không bắt buộc phải ăn hết; ăn vài miếng bánh mì, vài miếng trái cây là đủ cho dạ dày có gì đó mà không quá tải.
Có nhiều mẹo dân gian như ngậm gừng, ngửi vỏ cam, chanh. Với một số người, vị cay của gừng hoặc mùi thơm mát giúp tinh thần dễ chịu hơn. Những thứ này nhìn chung vô hại với người khoẻ, nhưng đừng coi đó là thuốc. Người có bệnh dạ dày, đang mang thai hoặc đang dùng thuốc thường xuyên nên hỏi bác sĩ nếu định dùng gừng dạng viên hay chiết xuất. Mang theo vài viên kẹo ngậm vị bạc hà hoặc gừng cũng tiện cho cả việc thông tai khi hạ cánh.
Ngồi trên khoang thế nào để đỡ buồn nôn
Khi đã ngồi vào ghế, những việc nhỏ dưới đây giúp nhiều người qua được chuyến bay mà không cần dùng đến túi nôn. Làm sớm ngay từ lúc cất cánh hiệu quả hơn là đợi tới khi đã thấy khó chịu.
- Mở luồng gió điều hoà phía trên đầu, chỉnh cho gió mát thổi vào mặt hoặc trán. Không khí mát giúp giảm cảm giác nóng bừng và vã mồ hôi, là dấu hiệu sớm của say.
- Tựa đầu vào lưng ghế cho cố định, hạn chế cúi xuống hoặc quay đầu nhiều. Mỗi lần đầu chuyển động là một lần tai trong nhận thêm tín hiệu.
- Không đọc sách, không nhìn điện thoại hay màn hình gần khi máy bay đang rung lắc hoặc đang rẽ. Mắt dán vào vật đứng yên ở gần làm xung đột tín hiệu rõ hơn.
- Nhìn ra xa qua cửa sổ khi trời quang, hoặc nhắm mắt khi bay trong mây. Nhắm mắt loại bỏ tín hiệu mâu thuẫn từ mắt, chỉ còn lại tín hiệu của tai trong.
- Thở chậm, đều, thở ra dài hơn hít vào. Nhịp thở chậm giúp giảm cảm giác bồn chồn, mà bồn chồn lại làm buồn nôn nặng thêm.
- Nới lỏng thắt lưng, cổ áo, nhưng vẫn giữ dây an toàn cài lỏng qua hông. Bụng không bị ép giúp dạ dày đỡ khó chịu.
Nếu bạn đi cùng người khác, nói trước với họ rằng mình dễ say, để họ đổi chỗ khi cần hoặc giúp gọi tiếp viên. Người đang buồn nôn thường ngại lên tiếng, đến lúc nói được thì đã muộn.
Khi đã thấy buồn nôn thật thì làm gì
Ở túi lưng ghế phía trước luôn có một túi giấy dành cho trường hợp nôn. Nên kiểm tra ngay khi ngồi xuống xem túi có ở đó không; nếu không có, hỏi tiếp viên một chiếc để sẵn trong tầm tay. Lúc cần, mở miệng túi rộng, gấp mép ra ngoài cho chắc, và giữ túi sát miệng. Sau khi dùng, gập kín miệng túi lại nhiều lần và đưa cho tiếp viên, đừng để trong túi ghế cho người sau.
Hãy nói với tiếp viên khi bạn thấy không ổn, không cần đợi tới lúc đã nôn. Tiếp viên được huấn luyện xử lý tình huống này hằng ngày, có thể đưa thêm túi, khăn ướt, nước lọc, khăn lạnh đắp trán, và nếu chuyến bay còn chỗ trống, có thể gợi ý chuyển sang một chỗ thoáng hơn. Trên nhiều chuyến bay có bộ dụng cụ y tế cơ bản, nhưng tiếp viên không kê thuốc, và bạn cũng không nên nhận thuốc lạ từ hành khách ngồi cạnh.
Sau khi nôn, súc miệng bằng nước, nghỉ ngơi tựa đầu, uống từng ngụm nhỏ để bù nước. Không ăn ngay món nặng. Nếu nôn nhiều lần liên tục, mệt lả, chóng mặt không đứng được, đau ngực, khó thở hoặc lú lẫn, hãy báo tiếp viên ngay vì đó không còn là say máy bay thông thường. Tổ bay có quy trình liên lạc với bộ phận y tế dưới mặt đất để được tư vấn trong những tình huống như vậy.
Thuốc chống say và khi nào nên gặp bác sĩ
Thuốc chống say tàu xe là nhóm thuốc nhiều người tìm đến, nhưng chúng không phải viên kẹo. Phần lớn có tác dụng gây buồn ngủ, khô miệng, có loại làm mờ mắt hoặc ảnh hưởng đến khả năng tập trung, nên không hợp với người phải lái xe ngay sau khi xuống máy bay. Một số loại không dùng được cho trẻ dưới một độ tuổi nhất định, cho phụ nữ có thai, người cao tuổi, người có tăng nhãn áp, phì đại tuyến tiền liệt hoặc đang dùng thuốc khác có tương tác. Thời điểm uống cũng quan trọng, uống muộn khi đã buồn nôn thường kém tác dụng.
Vì vậy, nếu bạn từng say nặng trong các chuyến đi trước, hãy hỏi bác sĩ hoặc dược sĩ trước chuyến bay ít nhất vài ngày. Kể rõ tuổi, bệnh đang có, thuốc đang dùng, chuyến bay dài bao lâu và sau khi hạ cánh bạn sẽ làm gì. Người có chuyên môn sẽ chọn loại phù hợp, liều và thời điểm dùng. Đừng dùng lại thuốc của người khác, đừng tự tăng liều trên máy bay, và đừng cho trẻ uống thuốc của người lớn.
Nên đi khám nếu say máy bay kèm đau đầu dữ dội, ù tai một bên, giảm thính lực, chóng mặt kéo dài nhiều ngày sau chuyến bay, hoặc nếu bạn bắt đầu chóng mặt cả khi ngồi yên dưới đất. Những biểu hiện đó có thể liên quan đến bệnh của tai trong hoặc bệnh khác cần bác sĩ đánh giá, không nên gộp chung vào chuyện say tàu xe.
Câu hỏi thường gặp
Ngồi chỗ nào trên máy bay ít bị say nhất?
Khu vực ghế gần cánh thường ít chao đảo nhất vì đó gần trục cân bằng của máy bay. Nên tránh các hàng cuối khoang vì rung lắc rõ hơn và gần bếp, nhà vệ sinh. Ghế cửa sổ giúp nhìn ra xa khi trời quang.
Có nên nhịn ăn trước khi đi máy bay để khỏi nôn không?
Không nên nhịn đói vì bụng rỗng cũng làm buồn nôn dễ đến hơn. Một bữa nhẹ, ít dầu mỡ khoảng một đến hai tiếng trước giờ lên máy bay là hợp lý. Tránh rượu bia, đồ chiên rán và món nhiều gia vị.
Đọc sách, xem điện thoại trên máy bay có làm say nặng hơn không?
Với người dễ say, nhìn chằm chằm vào vật gần trong lúc máy bay rung lắc hoặc rẽ làm xung đột giữa mắt và tai trong rõ hơn, nên dễ buồn nôn hơn. Lúc đó nên nhìn ra xa hoặc nhắm mắt nghỉ.
Thuốc chống say mua ở đâu và uống thế nào?
Thuốc chống say có nhiều loại với tác dụng phụ khác nhau như buồn ngủ, khô miệng, và không hợp với một số người. Bạn nên hỏi bác sĩ hoặc dược sĩ trước chuyến bay để được chọn loại, liều và thời điểm uống phù hợp với tuổi và bệnh đang có.
Bị nôn trên máy bay thì làm sao?
Dùng túi giấy ở túi lưng ghế trước, gập kín sau khi dùng và đưa cho tiếp viên. Báo tiếp viên để được thêm khăn, nước và túi dự phòng. Nếu nôn nhiều lần, mệt lả hoặc đau ngực, khó thở thì báo ngay để tổ bay xử lý.
Trẻ em hay say xe thì đi máy bay có bị say không?
Trẻ hay say xe có thể say máy bay, nhưng nhiều trẻ thấy máy bay êm hơn ô tô. Cho trẻ ngồi gần cánh, ăn nhẹ, không xem màn hình lâu lúc rung lắc. Muốn dùng thuốc chống say cho trẻ phải hỏi bác sĩ nhi.