Lệch múi giờ là tình trạng cơ thể vẫn sống theo giờ ở nơi đi trong khi bạn đã ở nơi đến: buồn ngủ giữa buổi chiều, thức trắng lúc nửa đêm, ăn không ngon, đầu óc kém tập trung. Nó xảy ra khi bay qua nhiều múi giờ, thường từ ba múi trở lên, và bay về hướng đông thường khó chịu hơn bay về hướng tây. Cách giảm hiệu quả là dịch dần giờ ngủ trước chuyến bay, ngủ trên máy bay theo giờ đêm của nơi đến, và sau khi đến thì ra ngoài ánh sáng ban ngày, ăn ngủ theo giờ địa phương.
Một quy tắc dễ nhớ là cơ thể cần khoảng một ngày để bắt kịp mỗi múi giờ chênh lệch, nhanh hay chậm tuỳ người. Bài này giải thích vì sao lệch múi giờ xảy ra, cách chuẩn bị trước vài ngày, cách ngủ và ăn uống trên chuyến bay dài, những gì nên làm trong ngày đầu ở nơi đến, và lưu ý cho người đang dùng thuốc theo giờ.
Vì sao lại bị lệch múi giờ
Cơ thể con người có một chiếc đồng hồ sinh học điều khiển giờ buồn ngủ, giờ tỉnh táo, nhiệt độ cơ thể, cảm giác đói và nhiều hoạt động khác theo chu kỳ khoảng một ngày. Đồng hồ này được chỉnh lại mỗi ngày chủ yếu nhờ ánh sáng: ánh sáng buổi sáng báo cho cơ thể ngày đã bắt đầu, bóng tối buổi tối báo đến giờ nghỉ. Giờ ăn, giờ vận động cũng góp phần.
Khi bạn bay từ Việt Nam sang châu Âu hay châu Mỹ chỉ trong một ngày, đồng hồ trên tay đổi ngay, nhưng đồng hồ sinh học chỉ có thể dịch chuyển chậm, mỗi ngày khoảng một giờ. Trong những ngày đầu, cơ thể vẫn đòi ngủ theo giờ Việt Nam. Đó là lúc bạn thấy buồn ngủ díp mắt vào buổi chiều ở nơi đến, rồi nửa đêm lại tỉnh như sáo.
Bay về hướng đông, như từ Việt Nam sang Mỹ theo đường Thái Bình Dương hoặc từ châu Âu về Việt Nam, buộc bạn phải ngủ sớm hơn giờ cơ thể quen. Phần lớn chúng ta thấy việc ngủ sớm khó hơn thức khuya, nên bay hướng đông thường mệt hơn. Bay về hướng tây, như từ Việt Nam sang châu Âu, đòi bạn thức muộn hơn, cơ thể dễ chiều hơn. Bay theo hướng bắc nam mà không đổi múi giờ, như sang Úc, thì chỉ mệt vì chuyến bay dài chứ ít bị lệch giờ.
Độ lệch thường gặp khi bay từ Việt Nam
Việt Nam dùng giờ chênh bảy tiếng so với giờ quốc tế. Bảng dưới là độ lệch tương đối để bạn hình dung mức độ; các nước có giờ mùa hè sẽ chênh thêm hoặc bớt một tiếng tuỳ mùa, hãy kiểm lại giờ chính xác cho ngày bay.
| Đi tới | Lệch so với Việt Nam | Mức ảnh hưởng thường gặp |
|---|---|---|
| Nhật Bản, Hàn Quốc | Nhanh hơn khoảng hai tiếng | Nhẹ, đa số người không thấy lệch rõ |
| Úc (bờ đông) | Nhanh hơn khoảng ba đến bốn tiếng tuỳ mùa | Nhẹ đến vừa; chuyến bay đêm dài hơn là lệch giờ |
| Ấn Độ, Trung Đông | Chậm hơn khoảng một đến ba tiếng | Nhẹ |
| Tây Âu, Trung Âu | Chậm hơn khoảng năm đến sáu tiếng tuỳ mùa | Vừa; chiều tối hay buồn ngủ, sáng sớm tỉnh giấc |
| Bờ đông nước Mỹ | Chậm hơn khoảng mười một đến mười hai tiếng | Nặng; gần như đảo ngược ngày và đêm |
| Bờ tây nước Mỹ | Chậm hơn khoảng mười bốn đến mười lăm tiếng | Nặng; tương đương nhanh hơn chín đến mười tiếng nếu tính theo hướng đông |
Với chuyến về Việt Nam từ châu Âu, bạn bay về hướng đông và thường thấy mệt lâu hơn chiều đi. Lên lịch nghỉ ngơi cho những ngày đầu sau khi về là điều nên làm, đừng xếp họp quan trọng ngay sáng hôm sau.
Chuẩn bị trước chuyến bay vài ngày
Với chuyến bay lệch nhiều múi giờ, bạn có thể bắt đầu dịch giờ ngủ từ ba bốn ngày trước khi đi. Nếu sắp bay sang châu Âu, hãy đi ngủ muộn hơn và dậy muộn hơn khoảng một tiếng mỗi ngày. Nếu sắp bay sang Mỹ hoặc từ châu Âu trở về, hãy ngủ sớm hơn và dậy sớm hơn một tiếng mỗi ngày. Không cần dịch hết độ lệch, chỉ cần đi được một phần là cơ thể đã đỡ phải gánh khi đến nơi.
Đi kèm việc dịch giờ ngủ là dịch giờ tiếp xúc ánh sáng: muốn ngủ sớm hơn thì ra nắng sớm vào buổi sáng, buổi tối giảm đèn và màn hình; muốn ngủ muộn hơn thì để buổi tối sáng đèn lâu hơn, sáng hôm sau tránh nắng gắt quá sớm.
Đêm trước chuyến bay, cố ngủ đủ giấc. Nhiều người thức trắng đóng vali với ý định "lên máy bay ngủ bù", nhưng thiếu ngủ trước chuyến bay cộng với lệch giờ sẽ khiến những ngày đầu ở nơi đến rất nặng nề. Nếu có thể chọn, chọn chuyến bay đến nơi vào buổi chiều hoặc đầu tối giờ địa phương, để bạn chỉ cần cố thức thêm vài tiếng rồi ngủ một đêm trọn vẹn.
Ngủ và ăn uống trên chuyến bay dài
Chỉnh đồng hồ theo giờ nơi đến ngay khi lên máy bay. Từ lúc đó, sống theo giờ nơi đến: nếu bên đó đang là đêm, cố ngủ; nếu đang là ban ngày, cố thức. Việc này giúp não bắt đầu chuyển sang lịch mới sớm hơn.
Chuẩn bị đồ ngủ gọn nhẹ. Bịt mắt, nút tai hoặc tai nghe chống ồn, gối kê cổ, tất dày, áo khoác mỏng. Khoang máy bay thường lạnh khi đèn tắt. Cài dây an toàn bên ngoài chăn để tiếp viên không phải đánh thức bạn.
Hạn chế cà phê và rượu. Cà phê, trà đậm trong vài tiếng trước giờ định ngủ làm khó ngủ. Rượu có thể giúp thiếp đi nhanh nhưng làm giấc ngủ chập chờn và gây mất nước, sáng hôm sau mệt hơn.
Uống đủ nước, ăn nhẹ. Không khí khoang khô, uống nước lọc đều đặn. Nếu suất ăn được phục vụ vào giờ bạn đang muốn ngủ, có thể báo tiếp viên không cần đánh thức, hoặc ăn nhẹ một phần. Bữa quá no khiến khó ngủ.
Vận động khi thức. Giữa các giấc ngủ, đứng dậy đi lại, cử động cổ chân. Chuyến bay dài là lúc chân dễ phù, việc này giúp cả tuần hoàn lẫn giấc ngủ sau đó.
Không tự dùng thuốc ngủ. Thuốc ngủ và các chế phẩm hỗ trợ giấc ngủ có tác dụng phụ, có loại khiến bạn ngủ say bất động nhiều giờ trên ghế chật, không tốt cho tuần hoàn. Muốn dùng, hãy hỏi bác sĩ trước chuyến bay.
Ngày đầu tiên ở nơi đến
Ánh sáng ban ngày là công cụ mạnh nhất để chỉnh lại đồng hồ sinh học. Sau khi đến, nếu là ban ngày, hãy ra ngoài trời, đi bộ, ăn uống theo giờ bữa của nơi đó. Sau chuyến bay sang châu Âu, ánh sáng buổi chiều giúp bạn thức muộn hơn; sau chuyến bay về hướng đông, ánh sáng buổi sáng giúp bạn ngủ sớm hơn vào tối hôm đó.
Nếu quá buồn ngủ vào giữa ngày, chợp mắt ngắn khoảng hai mươi đến ba mươi phút, đặt báo thức, và không ngủ sau giờ chiều muộn. Giấc ngủ trưa dài nhiều tiếng sẽ khiến bạn tỉnh táo lúc nửa đêm và kéo dài thời gian lệch giờ. Buổi tối, giảm ánh sáng mạnh và màn hình điện thoại một giờ trước khi ngủ, tắm nước ấm, giữ phòng tối và mát.
Không xếp những việc cần tập trung cao, như ký hợp đồng, thi cử, họp quan trọng, vào ngày đầu sau chuyến bay lệch nhiều múi giờ. Đặc biệt cẩn thận nếu phải tự lái xe từ sân bay về: buồn ngủ do lệch giờ có thể ập đến bất ngờ. Đi taxi hoặc có người đón an toàn hơn.
Với chuyến đi ngắn chỉ hai ba ngày, nhiều người chọn giữ nếp sinh hoạt gần với giờ Việt Nam thay vì chỉnh hẳn, rồi xếp lịch làm việc vào khoảng thời gian cơ thể tỉnh táo nhất. Cách này hợp khi bạn sẽ về ngay sau đó.
Người đang dùng thuốc theo giờ và khi nào gặp bác sĩ
Người dùng thuốc phải uống đúng giờ cần lưu ý đặc biệt khi bay qua nhiều múi giờ. Ví dụ: người tiêm insulin hoặc dùng thuốc tiểu đường, người dùng thuốc tránh thai, thuốc chống đông, thuốc chống động kinh, thuốc điều trị bệnh tim mạch, thuốc tuyến giáp. Thay đổi khoảng cách giữa các liều có thể ảnh hưởng đến hiệu quả điều trị.
Trước chuyến bay, hãy hỏi bác sĩ đang điều trị cách chỉnh giờ uống hoặc tiêm thuốc trong ngày bay và những ngày đầu ở nơi đến: giữ theo giờ Việt Nam hay dịch dần, uống liều nào trên máy bay. Mang đủ thuốc, thêm dự phòng vài ngày, trong hành lý xách tay, kèm đơn thuốc hoặc giấy của bác sĩ. Đặt báo thức trên điện thoại theo giờ đã được bác sĩ dặn, đừng chỉ dựa vào cảm giác của cơ thể.
Lệch múi giờ thông thường tự hết sau vài ngày đến khoảng một tuần. Nên gặp bác sĩ nếu mất ngủ kéo dài nhiều tuần sau chuyến đi, nếu bạn bay thường xuyên vì công việc và luôn trong tình trạng mệt mỏi, khó tập trung, hoặc nếu lệch giờ đi kèm những triệu chứng khác như đau ngực, khó thở, sưng chân một bên, sốt. Những người làm việc theo ca và bay đường dài thường xuyên có thể cần một kế hoạch ngủ nghỉ riêng do bác sĩ hướng dẫn.
Câu hỏi thường gặp
Lệch múi giờ bao lâu thì hết?
Một quy tắc dễ nhớ là cơ thể cần khoảng một ngày cho mỗi múi giờ chênh lệch, nhanh hay chậm tuỳ người. Bay sang châu Âu thường mất vài ngày, bay sang Mỹ có thể mất cả tuần để hồi lại hoàn toàn.
Vì sao bay về hướng đông lại mệt hơn bay về hướng tây?
Bay về hướng đông buộc bạn phải ngủ sớm hơn giờ cơ thể quen, mà đa số người thấy ngủ sớm khó hơn thức khuya. Bay về hướng tây đòi thức muộn hơn, cơ thể dễ thích nghi hơn.
Có nên ngủ trên máy bay khi bay sang châu Âu không?
Hãy chỉnh đồng hồ theo giờ châu Âu ngay khi lên máy bay và ngủ nếu bên đó đang là đêm, thức nếu bên đó đang là ngày. Cách này giúp cơ thể bắt đầu chuyển sang lịch mới sớm hơn.
Đến nơi buồn ngủ quá có nên ngủ trưa không?
Có thể chợp mắt ngắn khoảng hai mươi đến ba mươi phút và đặt báo thức. Tránh ngủ dài nhiều tiếng hoặc ngủ vào chiều muộn, vì như vậy sẽ tỉnh táo lúc nửa đêm và kéo dài thời gian lệch giờ.
Có nên uống thuốc ngủ để chống lệch múi giờ không?
Không nên tự dùng. Thuốc ngủ và chế phẩm hỗ trợ giấc ngủ có tác dụng phụ và có thể khiến bạn ngủ bất động lâu trên ghế chật. Muốn dùng, hãy hỏi bác sĩ trước chuyến bay để được tư vấn phù hợp.
Đang tiêm insulin thì chỉnh giờ tiêm khi bay qua nhiều múi giờ thế nào?
Cần hỏi bác sĩ điều trị trước chuyến bay để được hướng dẫn cụ thể cách chỉnh giờ và liều trong ngày bay và những ngày đầu ở nơi đến. Mang đủ thuốc trong hành lý xách tay kèm giấy của bác sĩ.